De ontheiliging van het Amazonewoud

Strand aan de Amazonerivier

Het dorp Joanes, op het Ilha de Marajó in de monding van de Amazone.

Het Amazonebos in Zuid-Amerika is niet het maagdelijk oerwoud waarvoor met name milieuactivisten het houden. De ‘groene long van de wereld’ is grotendeels door mensenhanden aangelegd.

Wetenschappers maakten eind vorige week in het tijdschrift Science bekend dat een fors deel van de bomen en andere begroeiing van het grootste regenwoud in de wereld ooit moet zijn aangeplant door plaatselijke beschavingen. Ze troffen door vrijwel het hele immense gebied boomsoorten aan die waren gecultiveerd, geselecteerd en veredeld om voedsel te verschaffen of de bouw van nederzettingen mogelijk te maken.

Natuurpark

Media reageerden geschokt: het ongerepte tropische bos blijkt een kunstmatig natuurpark, zoiets als onze Oostervaardersplassen.  En dus laait de discussie weer op over de onaantastbaarheid van het gebied: tot in hoeverre mogen de internationale gemeenschap, de Braziliaanse elite (de economische tegenover de intellectuele) en de inheemse bewoners ingrijpen?

Echt nieuw is de ontdekking niet. De afgelopen decennia zijn er vele vondsten uit de oudheid in het Amazonebos opgedoken, wat tot heftig debat heeft geleid tussen historici, archeologen, antropologen en ecologen. In zijn boek ‘1491 – De ontdekking van pre-Columbiaans Amerika’ kwam Charles C. Mann na een inventarisatie van al die onderzoeken tien jaar geleden al tot de conclusie dat het oerwoud in het Amazonegebied helemaal niet ‘oer’ is, maar een door mensen gemaakt landschap waarin vele culturen bloeiden.

Geëmancipeerde indianen

Dat was tegen het zere been van de internationale milieubeweging, die ervan uitgaat dat het kleine beetje oorspronkelijke natuur dat de aarde nog rest niet verder mag worden aangetast. De ontheiliging van het oerwoud zou de weg vrij maken voor verdere aanpassing aan de hedendaagse economie – ook aan die van geëmancipeerde indianen die vinden dat ze recht hebben op moderne landbouw.

Want lang niet alle inheemse volkeren zijn blij met de activisten uit de Braziliaanse miljoenensteden die gesteund door buitenlandse organisaties elke verandering van het Amazonegebied willen verhinderen. Die zijn tegen nieuwe wegen die het gebied ontsluiten, tegen stuwdammen die goedkope en schone energie brengen, tegen al dan niet gecontroleerde houtkap die inkomen genereert.

Natuurkinderen

“Waarom moeten wij per se onbedorven natuurkinderen blijven?”, zei de 50-jarige Bata toen ik een paar jaar geleden enige dagen in zijn jungledorp Juaguarari verbleef. “Hebben wij geen recht op medische hulp, op een bromfiets om mee naar andere dorpen te rijden, op internet? De stedelingen willen van ons een museum maken.”

Spaanse en Portugese ontdekkingsreizigers die aan het begin van de zestiende eeuw over de machtige Amazonerivier duizenden kilometers diep het land binnendrongen, schreven over dichtbevolkte oevers waar de ‘indianen’ leefden van jacht en landbouw.  Op enkele plekken werd zelfs gewag gemaakt van hele steden die leken te fungeren als handelscentra voor het dichtbeboste achterland.

De logboeken, veelal van missionarissen, werden niet serieus genomen. De veroveraars hadden hun handen vol aan het verschepen van Afrikaanse slaven naar de plantages aan de kust. Aan het binnenland hadden ze de eerste paar eeuwen nauwelijks een boodschap.

Het rode goud

Tweehonderd jaar later was er nauwelijks nog inheems leven te bekennen. Als gevolg van de handel in ‘het rode goud’, zoals de indiaanse slaven werden genoemd, raakten hele streken ontvolkt. Niemand weet precies hoeveel inheemsen uit hun dorpen zijn geroofd, en op de plantages bij de kuststeden Belem en Sao Luis te werk zijn gesteld. In tegenstelling tot de nauwkeurige administratie van de handel in slaven uit Afrika werd het rode goud buiten de boeken gehouden. Schattingen spreken van enige honderdduizenden geroofde indianen. De rest van de oorspronkelijke bevolking vluchtte het immense bos in of overleed aan nieuwe besmettelijke ziektes.

Marajó-cultuur

Alleen al in de delta van de duizenden kilomters lange rivier moeten ooit, in de tijd dat het huidige Nederland nog nauwelijks bevolkt was, honderdduizenden indianen hebben gewoond. De Marajó vormden een hoogstaande cultuur die van 1300 tot 400 voor Christus heerste over de eilanden in de honderden kilometers brede riviermond.

Er is weinig bekend over dit volk uit de Braziliaanse oudheid, dat om nog niet opgehelderde reden na 900 jaar bloei van de aardbodem verdween. Anders dan de Maya’s, die hun tempels in de jungle van Midden-Amerika achterlieten, de Inca´s met hun verborgen steden in het Andesgebergte en de Azteekse cultuur die de die de Spaanse veroveraars in Mexico aantroffen, hebben de Marajó geen enkel bouwwerk nagelaten dat 23 eeuwen van tropische vochtigheid heeft overleefd.

Wel hebben archeologen de afgelopen decennia veel aardewerk opgegraven en de contouren van nederzettingen blootgelegd, waarbij ze een vreemde ontdekking deden: de oudste vondsten waren het meest verfijnd, naarmate de tijd vorderde namen de technische vaardigheden af en liep de artistieke kwaliteit terug.

Eeuwenoud super food

Al die tijd is er sprake geweest van bos- en landbouw in de jungle. De açai,  de paarsblauwe bes die tegenwoordig voor veel geld als superfood wordt verkocht in westerse winkels, stond drieduizend jaar geleden al op het menu van de inheemse bevolking.

Een boek van Wim A.E. Jansen

De Reus Ontwaakt / reizen in Brazilië door Wim A.E. Jansen

Veel meer over de Amazonas (en de rest van Brazilië) staat in mijn boek ‘De Reus Ontwaakt / Reizen in Brazilië’. Verkrijgbaar in de boekhandel, of hier.

    1 reactie op “De ontheiliging van het Amazonewoud

    1. Pingback: Grensbrug tussen Zuid-Amerika en Europa eindelijk geopend | PanAmericana

    Geef een reactie

    Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

    *

    De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>