DESDE BRASIL / Niemand weet wat Brazilianen precies willen

Hoewel de meeste protesten rustig verliepen, waren vooral de incidenten nieuws.

De kranten in Rio geven een grimmig beeld van de demonstraties

Mijn hoed af voor de correspondenten die eerlijk zeggen dat ze ook niet weten waartegen de Brazilianen nu eigenlijk te hoop lopen. Ze weerstaan de druk van hun redacties om een conflict te simplificeren, omdat het niet eens duidelijk is óf er een conflict is, en tussen wie dan wel. Zelfs de Brazilianen hebben geen idee waar die protesten eigenlijk over gaan, en waar dit naar toe gaat. Dat neemt natuurlijk niet weg dat er iets fundamenteels aan de hand moet zijn in Brazilië.

Het is moeilijk enige samenhang te ontdekken in de protesten, die zich de afgelopen week als een olievlek over het enorme land hebben uitgebreid.  Wie de demonstranten vraagt naar het waarom, krijgt een waaier aan redenen. Tegen de gestegen busprijzen. Tegen de slechte gezondheidszorg. Tegen slecht onderwijs. Tegen president Dilma Rousseff. Tegen de corruptie. Tegen het wereldkampioenschappen voetbal van volgend jaar. Tegen de armoede. De eisen zijn vaag, gratis openbaar vervoer voor studenten is nog het meest concrete dat ik hier hoorde.

Terloopse armoede

Het zijn individuele strijdpunten, voor geen ervan is onderlinge overeenstemming of zelfs maar substantiële steun. Het tarief van de bus steeg met 0,07 euro, op een ritprijs van ongeveer een euro – dat komt ruwweg overeen met de inflatie.  Voor wie geen geld heeft is de gezondheidszorg inderdaad ronduit slecht, en het onderwijs op z’n best redelijk. Dat heeft dus alles te maken met armoede, die er als misstand aanvankelijk een beetje terloops bijkwam: ‘Bovendien leven er nog miljoenen mensen in armoede’, zei een demonstrante hier in Rio de Janeiro na de opsomming van een lange rij klachten.

Dat klopt. Maar juist met de armoedebestrijding gaat het redelijk goed, erkennen ook internationale organisaties. De huidige en de vorige twee regeringen hebben met sociale programma’s als de Bolsa Família (een soort bijstand) en Minha Casa, Minha Vida (sociale woningbouw) 20 miljoen Brazilianen uit de armoede gehaald, op een totale bevolking van 200 miljoen. Dat is een formidabele prestatie en Dilma, zoals de presidente ook in de Braziliaanse media wordt genoemd, is nog steeds populair bij een meerderheid van de bevolking.

Nieuwe middenklasse

‘Ik vrees dat ze volgend jaar met grote meerderheid herkozen wordt, daar gaan deze demonstraties echt niets aan veranderen,’ constateerde een rijke gepensioneerde zakenman deze week nuchter in zijn luxe woning aan het Flamenco-strand in Rio. Zijn analyse was dat er een ondefinieerbaar ongenoegen leeft onder de kinderen van de nieuwe middenklasse, ‘zoals in de jaren zestig in Europa en de VS’. Zoals de meeste Brazilianen maakte ook hij geen geheim van zijn politieke voorkeur: ‘Helaas zal die onvrede niet sterk genoeg zijn om een einde te maken aan de huidige linkse regering.’

Onschuldig protest

Wat is er dan wel aan de hand in Brazilië? Het begon met een klein protest, twee weken geleden in Salvador (Bahia), de derde stad van het land. Enige tientallen studenten bezetten in het spitsuur een strategisch kruispunt, met de eis dat hun docenten eindelijk het al maanden achterstallige salaris uitbetaald kregen. Dat was in hun eigen belang, want het was een duurbetaalde particuliere universiteit. Het verkeer liep zo grondig vast, dat de hele stad tot stilstand kwam. Het werd daardoor landelijk nieuws.

Kort daarop liep een tamelijk onschuldige betoging tegen de verhoging van de busprijzen in de miljoenenstad Sao Paulo totaal uit de hand. De autoriteiten hadden blijkbaar besloten ten koste van alles een nieuwe ontwrichting te voorkomen. Het ongewoon brute optreden van de militaire politie veroorzaakte echter een golf van verontwaardiging en nieuwe demonstraties. Op de sociale media, die sinds kort ook in Brazilië gedomineerd worden door Facieboekie, zoals ze dat hier uitspreken, spoot de verontwaardiging alle kanten op. De oproepen voor ‘evenementen’, vergelijkbaar met het uit de hand gelopen ‘Project X’ in Haren, schoten als paddenstoelen uit de grond.

Algemeen ongenoegen

Wat hier tot uitbarsting kwam is volgens mij een algemeen ongenoegen, dat al een tijdje leeft onder de oppervlakte van een maatschappij die uit haar voegen barst. Ongenoegen over de enorme en soms letterlijk gekmakende bureaucratie. Over de ongrijpbare corruptie: grote projecten worden aanbesteed maar komen nooit af omdat het geld is verdwenen. Kortom: onvrede met ‘het systeem’, zoals de Ocupy-beweging van twee jaar geleden moeite had met ‘het financiële systeem´.

Haperende economie

Daar komt bij dat na jaren van voorspoed en groei de economie begint te haperen, hoewel er van een recessie geen sprake is. De afgelopen weken is de Braziliaanse real fors in waarde gedaald, waardoor de import van buitenlandse (luxe-)goederen en reizen naar de VS en Europa tussen de vijftien en twintig procent duurder zijn geworden. Volgens touroperators zijn de Brazilianen massaal bezig hun vakantiebestemmingen te wijzigen of zelfs te annuleren. De positieve keerzijde daarvan is overigens dat de Braziliaanse export weer concurrerend wordt, en dat daardoor dus de kans op herstel van de economische groei toeneemt.

Terughoudend

President Dilma, die aanvankelijk aankondigde de orde met harde hand te zullen handhaven, reageerde in tweede instantie een stuk verstandiger. We zullen moeten accepteren dat demonstraties horen bij democratie, zei ze. En achter de schermen maande ze de ordehandhavers terughoudend op te treden. Veel stadsbesturen hebben schielijk aangekondigd dat de verhoging van de bustarieven ongedaan wordt gemaakt.

Het is de vraag of de ordehandhavers kalm kunnen blijven. Afgelopen woensdagochtend werd er in Rio de Janeiro een grens overschreden. Na de betoging van dinsdagnacht sloopten vandalen acht betaalautomaten van een bank naast het parlement. Die automaten zijn, veel meer dan in bijvoorbeeld Europa, onmisbaar in het hedendaagse betalingsverkeer voor alle Brazilianen. Wie die lam legt, raakt het zenuwstelsel van het moderne Brazilië.

© Wim A. E. Jansen
Rio de Janeiro / Sao Paulo, 21 juni 2013

Wie aan de geldmachines komt, komt aan Brazilië.

Donderdagavond gingen ook in Sao Paulo weer tienduizenden mensen de straat op.

Fotografen verdringen zich om een dakloze tijdens demonstratie.

    1 reactie op “DESDE BRASIL / Niemand weet wat Brazilianen precies willen

    1. Veel media zijn inderdaad te snel met ‘duiding’. Soms gaat dat naar de kant van ‘oproerkraaiers en vandalen’, soms naar de kant van ‘nu is de ommekeer nabij’, maar de richting van deze protesten is zoals je zegt nog volstrekt onduidelijk en dat geldt zeker ook voor de vraag of het een blijvend effect zal hebben (welk dan ook).

    Geef een reactie

    Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

    *

    De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>